GreekEnglish (United Kingdom)Deutsch (DE-CH-AT)Russian (CIS)
Partnerships
  • Health professionals in Greece and abroad who wish to follow up their customers
  • Companies and organizations that provide brainfitness software and e-health services
  • Companies and organizations operating in the health tourism sector
  • Companies and organizations involved in healthcare and fitness services

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΝΟΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ

There are no translations available.

Από τη συλλογή άρθρων αγωγής υγείας της BrainFitness Net - www.brainfitness.gr

 

Γεώργιος Σπανάκης, MD, MSc

Ειδικός Νευρολόγος


ΕΙΣΑΓΩΓΗ


Τον τελευταίο καιρό, οι εφημερίδες, τα περιοδικά και η τηλεόραση βρίθουν από εκπομπές σχετικά με το πώς θα παραμείνουμε υγιείς, πως θα τρώμε σωστά, και πως θα είμαστε σε καλή φυσική και πνευματική κατάσταση. Πολλοί άνθρωποι ανησυχούν για το πώς θα παραμείνουν υγιείς ενώ περνά η ηλικία. Αναρωτιούνται αν μπορούν να κάνουν κάτι για να αποτρέψουν νοσήματα που συμβαίνουν συχνότερα με την ηλικία, όπως η νόσος Alzheimer (NA).

Για τη NA δεν έχει βρεθεί ακόμη η  τελεσίδικη θεραπεία και τα μυστικά για την πρόληψη της δεν είναι ακόμη πλήρως γνωστά.  Όμως, έρευνα που διεξάγεται παγκοσμίως, από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, έχει προσφέρει σημαντικά στοιχεία σχετικά με την αιτία και την εξέλιξη της ΝΑ. Αυτά τα ευρήματα αυξάνουν τις ελπίδες ότι κάποια μέρα θα είναι εφικτή η καθυστέρηση της έναρξης, η καθυστέρηση της εξέλιξης, ή και η πλήρης πρόληψη της. Μόνο η καθυστέρηση κατά 5 έτη του χρόνου έναρξης των συμπτωμάτων, θα μπορούσε να ελαττώσει σημαντικά τον αριθμό των ατόμων που πάσχουν από την νόσο.

Πολλά νοσήματα όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, η καρδιακή νόσος, και η αρθρίτιδα είναι σύνθετα. Συμβαίνουν όταν γενετικοί, περιβαλλοντικοί παράγοντες, και παράγοντες που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής συνεισφέρουν μαζί για να προκαλέσουν μια νοσηρή διεργασία να ξεκινήσει και στη συνέχεια να εξελιχθεί. Η σημασία κάθε ενός από τους παράγοντες αυτούς διαφέρει από άτομο σε άτομο. Η ΝΑ είναι και αυτή μια από τις σύνθετες νόσους. Εξελίσσεται σε πολλά χρόνια και μπορεί να επηρεάζεται από ένα μεγάλο αριθμό παραγόντων που μπορεί να αυξάνει ή να ελαττώνει τον κίνδυνο ενός ατόμου να νοσήσει. Μερικούς από τους παράγοντες κινδύνου δεν μπορούμε να τους τροποποιήσουμε. Μπορούμε, όμως, να κάνουμε κάτι για τους υπόλοιπους πιθανούς παράγοντες κινδύνου. Το αποτέλεσμα για κάθε άτομο χωριστά των αλλαγών στους παράγοντες κινδύνου θα εξαρτηθεί από τις γενετικές του καταβολές, το περιβάλλον του και τον τρόπο ζωής του.

 

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΕΛΕΓΞΟΥΜΕ


ΗΛΙΚΙΑ

Η ηλικία είναι ο πιο σημαντικός γνωστός παράγοντας κινδύνου για ΝΑ. Ο κίνδυνος να εμφανιστεί η νόσος διπλασιάζεται κάθε 5 χρόνια μετά την ηλικία των 65. Αρκετές μελέτες εκτιμούν ότι μέχρι και μισοί από τους ανθρώπους που είναι μεγαλύτεροι από 85 έχουν τη νόσο. Αυτά τα δεδομένα είναι σημαντικά λόγω του αυξανόμενου αριθμού των ατόμων που είναι άνω των 65. Επιπλέον στις αναπτυγμένες κοινωνίες, η ομάδα με το μεγαλύτερο κίνδυνο για ΝΑ-όσοι είναι άνω των 85- είναι η πληθυσμιακή ομάδα με το μεγαλύτερο ρυθμό αύξησης.

 

ΓΕΝΕΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

Οι γενετικοί παράγοντες είναι ο άλλος γνωστός παράγοντας που ένα άτομο δεν μπορεί να ελέγξει. Οι ερευνητές έχουν βρει γενετικές συσχετίσεις και με τους δύο τύπους της νόσου.  Η ΝA συχνά διακρίνεται σε πρώιμης έναρξης και όψιμης έναρξης με το όριο να είναι τα 60-65 έτη. Τρία γονίδια έχουν βρεθεί ότι προκαλούν τις γενετικές μορφές της ΝΑ πρώιμης έναρξης,  και είναι με σειρά συχνότητας το PS1, APP και το PS2. Είναι οι σαφώς κληρονομικές μορφές και κληρονομούνται με τον αυτοσωμικό επικρατή χαρακτήρα, που σημαίνει ότι αν ένας γονέας έχει το παθολογικό γονίδιο, η πιθανότητα να εμφανίσει τη νόσο το παιδί είναι 50-50.  Έχουν σχέση με την λανθασμένη επεξεργασία και  παραγωγή του β-αμυλοειδούς που είναι το βασικό συστατικό που αθροίζεται στις  βλάβες της ΝΑ. Πάντως, όλες οι μεταλλάξεις και στα 3 αυτά γονίδια αντιπροσωπεύουν λιγότερο από το 2% όλων των περιπτώσεων με ΝΑ.

Η νόσος  ΝΑ όψιμης έναρξης είναι ο συχνότερος τύπος άνοιας (το υπόλοιπο 98%). Θεωρείται ότι αρκετοί γενετικοί παράγοντες έχουν ρόλο στον τύπο αυτό. Πάντως ο μόνος παράγοντας που έχει αναγνωριστεί και επιβεβαιωθεί από μεγάλο αριθμό μελετών είναι το γονίδιο ApoE. Το αλλήλιο   ApoE4 του γονιδίου αυτού είναι προδιαθεσικός -και όχι καθοριστικός κληρονομικός παράγοντας- για τη ΝΑ όψιμης έναρξης και σχετίζεται με πρωιμότερη έναρξη της νόσου. (Αυτή η τάση αποτυπώνεται στο διάγραμμα (Ι), όπου φαίνεται ο αυξημένος κίνδυνος στους φορείς του Ε4 να νοσήσουν από ΝΑ για τις ηλικίες από 65 μέχρι 80 και στο γράφημα (ΙΙ) που δείχνει πρωιμότερη έναρξη κατά 5 έτη κατά μέσο όρο).

Επομένως, παρά το ότι ο σχετικός κίνδυνος για ΝΑ αυξάνεται μέχρι και 15 φορές στα άτομα που φέρουν και τα δύο αλλήλια Ε4 σε σχέση με αυτούς που είναι ομόζυγοι για το αλλήλιο Ε3, δεν αποτελεί ούτε ικανό ούτε αναγκαίο παράγοντα για την εμφάνιση της ΝΑ.

 

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΕΛΕΓΞΟΥΜΕ


Αυξανόμενα υποστηρικτικά στοιχεία προτείνουν μια ισχυρή και πιθανότατα αιτιακή σχέση μεταξύ της καρδιοαγγειακής νόσου, και των παραγόντων κινδύνου της, με την επίπτωση της γνωστικής έκπτωσης και της ΝΑ. Οι μεικτές μορφές άνοιας, με παθολογοανατομικά χαρακτηριστικά τόσο αγγειακής όσο και τύπου Alzheimer, είναι πολύ συχνές . Επιπλέον, άτομα με υποκλινική ΚΑΝ έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν άνοια και ΝΑ.

ΚΑΡΔΙΟΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟΣ (ΚΑΝ)

Σαφή και αναπαραγόμενα αποτελέσματα από μεγάλο αριθμό επιδημιολογικών μελετών καθορίζουν την σχέση μεταξύ ΚΑΝ και γνωστικής έκπτωσης ή ΝΑ.

Η μελέτη της σχέσης ΝΑ και ΚΑΝ είναι περίπλοκη διότι τα διαγνωστικά κριτήρια για ΝΑ αποκλείουν άτομα με κλινική ΚΑΝ. Παρά ταύτα, υπάρχουν πειστικά στοιχεία ότι η ΚΑΝ συμβάλλει στην ΝΑ. Για παράδειγμα σε μελέτες  που έγινε post mortem παθολογοανατομική εξέταση περιπτώσεων με ΝΑ, ο αριθμός των μικροαγγειακών ισχαιμικών βλαβών ήταν τόσο στενά συνδεδεμένος με άνοια όσο και ο αριθμός των βλαβών της ΝΑ. Επίσης,  στην Cardiovascular Health Study, το πάχος του τοιχώματος των καρωτίδων αρτηριών (έσω και κοινής)  και ο βαθμός προσβολής από περιφερική αρτηριακή νόσο σχετίζονταν όλα με αυξημένο κίνδυνο για νόσο Alzheimer. Επιπλέον,  μια προοπτική έρευνα της  μελέτης Rotterdam Study έδειξε ότι τα σιωπηλά έμφρακτα στην MRI αύξησαν τον κίνδυνο για άνοια περισσότερο από το διπλάσιο μετά από 3.6 έτη παρακολούθησης.

Δεν είναι πάντως σαφές αν αυτή η σχέση οφείλεται σε κοινούς προδιαθεσικούς παράγοντες ή σε άμεσες ή έμμεσες επιδράσεις της ΚΑΝ στις παθολογικές διεργασίες που προκαλούν  τη ΝΑ.

 

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ (ΣΔ)

Σαφή και ισχυρά αποτελέσματα από επιδημιολογικές έρευνες αναδείχνουν ισχυρή σχέση μεταξύ του ΣΔ τύπου ΙΙ και γνωστικής έκπτωσης ή άνοιας.

Ο ΣΔ είναι ένας από τους πιο τεκμηριωμένους παράγοντες για γνωστική έκπτωση σε περισσότερες από 30 μελέτες. Επίσης, όσον αφορά την άνοια, σε μια πρόσφατη ανασκόπηση προοπτικών μελετών, υπολογίστηκε ένας μέσος δείκτης σχετικού κινδύνου 1.6, δηλαδή 60% μεγαλύτερη πιθανότητα για άνοια. Αν  και δεν αφορούσε μόνο σε ΝΑ, οι διάφορες μελέτες για νόσο ΝΑ εμφανίζουν δείκτες από 1.2 ως και 2.3. Επιπλέον, αν και ο αριθμός των μελετών είναι περιορισμένος, οι αυξημένες τιμές ινσουλίνης νηστείας στο αίμα, σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο για άνοια και ΝΑ.

Ο ΣΔ μπορεί να αυξάνει την γνωστική έκπτωση και την άνοια λόγω της βλάβης στα μικρά και μεγάλα αγγεία που τον συνοδεύει. Επιπλέον, μπορεί να υπάρχουν άμεσες επιδράσεις της ινσουλίνης στον εγκέφαλο. Σε μια πρόσφατη μελέτη σε 16 υγιείς ηλικιωμένους ενήλικες,  βρέθηκε ότι σε οξεία έγχυση ινσουλίνης, τα επίπεδα του Aβ (που είναι ο παράγοντας που  σχετίζεται με την ΝΑ)  στο ΕΝΥ αυξήθηκαν κατά 15%.

 

ΜΕΤΡΙΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΑΛΚΟΟΛ

Ισχυρά και επαναλαμβανόμενα αποτελέσματα επιδημιολογικών μελετών δείχνουν ότι η λελογισμένη μέτρια κατανάλωση αλκοόλ, δηλαδή μέχρι τρία ποτά ημερησίως, μπορεί να ελαττώσει τον κίνδυνο της γνωστικής έκπτωσης και της ΝΑ. Μεγαλύτερα ποσά μπορεί να έχουν αντίθετο αποτέλεσμα στην λειτουργία του εγκεφάλου.  Ο πιθανότερος μηχανισμός ευεργετικής δράσης του αλκοόλ σχετίζεται με τα σημαντικά ελαττωμένα ποσοστά ΚΑΝ σε πολλές μελέτες. Αυτό αποδόθηκε μερικώς στη αύξηση της HDL , ελάττωση του ινωδογόνου, και άλλων θρομβωτικών παραγόντων, αλλά και σε αύξηση έκλυσης του νευροδιαβιβαστή ακετυλοχολίνη που ενέχεται στην διαδικασία της μάθησης και τη μνήμη.

 

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ

Η σχέση της ΑΠ με την γνωστική λειτουργία και την άνοια φαίνεται σύνθετη και περίπλοκη με την πιθανότητα διαφορετικών συσχετίσεων σε διαφορετικά στάδια της ζωής και της νόσου. Μερικές μελέτες δείχνουν ότι η υψηλή αρτηριακή πίεση στην μέση ηλικία μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο για γνωστική επιδείνωση, ενώ η χαμηλή πίεση σε μεγαλύτερες ηλικίες μπορεί να σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για άνοια. Πάντως η τελευταία συσχέτιση μπορεί να είναι το αποτέλεσμα της νόσου παρά μια αιτία. Πάντως στη βιβλιογραφία το θέμα παραμένει ασαφές με τυχαιοποιημένες μελέτες σε ηλικιωμένα άτομα, που λαμβάνουν αντιυπερτασική αγωγή με ανάμικτα αποτελέσματα, θετικά και αρνητικά. Μόνο σε μια μελέτη με μέτριο αριθμό δείγματος βρέθηκε γνωστική βελτίωση με αντιυπερτασικά φάρμακα. Δυστυχώς μελέτες με συμμετέχοντες μεσήλικες διεξάγονται δύσκολα λόγω του μεγάλου χρόνου παρακολούθησης που απαιτείται πριν να εμφανιστεί η νευροεκφυλιστική νόσος.

 

ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ

Οι επιδημιολογικές μελέτες με τη χοληστερόλη προτείνουν ότι η υψηλή LDL ή η χαμηλή HDL μπορεί να αυξάνουν τον κίνδυνο για γνωστική έκπτωση και άνοια. Πάντως τα δεδομένα είναι περιορισμένα και δεν συμφωνούν πάντα μεταξύ τους. Παρόλα αυτά τα επίπεδα της χοληστερόλης είναι σημαντικοί προσδιοριστές του καρδιαγγειακού κινδύνου και στοιχεία in vitro και in vivo δείχνουν ότι τα επίπεδα της χοληστερόλης σχετίζονται άμεσα με την παραγωγή του Αβ και την συσσώρευσή του στον εγκέφαλο.  Επομένως, τροποποίηση των επιπέδων χοληστερόλης εξακολουθεί να είναι σημαντικός παράγοντας για την πρόληψη της άνοιας.

 

ΚΑΠΝΙΣΜΑ

Το κάπνισμα είναι παράγοντας κινδύνου για πολλές χρόνιες ασθένειες όπως η καρδιαγγειακή νόσος και τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια. Ενώ μερικές αρχικές ελεγχόμενες μελέτες όσο και in vitro μελέτες σε κύτταρα δηλ. στο εργαστήριο, πρότειναν ότι το κάπνισμα μπορεί να προστατεύει από την ΝΑ, πρόσφατες προοπτικές μελέτες με μεγάλο αριθμό ατόμων αναφέρουν αυξημένο ή μη μεταβαλλόμενο κίνδυνο για ΝΑ στους καπνιστές. Τα αίτια για τα αρχικά ευρήματα για προστασία οφείλονται σε μεθοδολογικά σφάλματα στις αρχικές επιδημιολογικές μελέτες και σχετίζονται με την παρατήρηση αυξημένης θνητότητας σε καπνιστές με ΝΑ και συνεπώς την ελαττωμένη αντιπροσώπευσή τους σε συγχρονικές μελέτες.

Μια από τις πιο έγκυρες πρόσφατες μελέτες για την επίδραση του καπνίσματος είναι  η μελέτη του Rotterdam που παρακολούθησε 6868 ασθενείς, μεγαλύτερους από 55 έτη, που αρχικά δεν είχαν άνοια για 7.1 έτη.  Το συμπέρασμα ήταν ότι το κάπνισμα αυξάνει τον κίνδυνο για ΝΑ. Η επίδραση είναι μεγαλύτερη στα άτομα που δεν είναι φορείς του αλλήλιου APOε4.

 

ΑΥΞΗΜΕΝΗ ΟΜΟΚΥΣΤΕΙΝΗ ΣΤΟ ΑΙΜΑ

Η ομοκυστεΐνη είναι ένα αμινοξύ του οποίου η αυξημένη συγκέντρωση στο αίμα έχει σχετιστεί στο παρελθόν με βλάβη στα αγγεία και στα νευρικά κύτταρα. Μελέτες έχουν δείξει ότι υψηλά επίπεδα ομοκυστεΐνης σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο για εμφάνιση ΝΑ. Η σχέση μεταξύ κινδύνου για ΝΑ και επιπέδων ομοκυστεΐνης είναι ιδιαίτερα σημαντική και για το λόγο ότι τα επίπεδα της στο αίμα μπορούν να ελαττωθούν με αυξημένη πρόσληψη φυλλικού οξεός και βιταμινών Β6 και Β12. Υπάρχουν μελέτες σε εξέλιξη που ελέγχουν αν η ελάττωση αυτή θα επιφέρει τελικά ελάττωση του ρυθμού γνωστικής επιδείνωσης σε ασθενείς με ΝΑ ή αν μπορεί να καθυστερήσει ή να εμποδίσει την εμφάνιση της νόσου.

 

ΑΛΛΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

Αρκετοί άλλοι παράγοντες σχετίζονται με την πιθανότητα εμφάνισης γνωστικής έκπτωσης και ΝΑ. Οι σημαντικότεροι από αυτούς είναι το ιστορικό τραύματος της κεφαλής, η κατάθλιψη, διαιτητικοί και τοξικοί παράγοντες. Ιδιαίτερα θα ήθελα να αναφερθώ στο γνωστικό απόθεμα, που είναι με απλά λόγια οι διανοητικές εφεδρείες που διαθέτει ο καθένας και εξαρτώνται από γενετικούς, εκπαιδευτικούς, επαγγελματικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Φαίνεται ότι άτομα που κατά την αρχική και μέση ενήλικη ζωή τους ενέχονται σε δραστηριότητες που ασκούν τον εγκέφαλο και αφιερώνουν περισσότερο χρόνο σε αυτές, είναι πιθανότερο να είναι υγιείς παρά να νοσήσουν με ΝΑ. Επιπλέον, ευρήματα από μελέτες σε πειραματόζωα, σε άτομα σε οίκους ευγηρίας, και σε ηλικιωμένους που ζουν στην κοινότητα, έχουν δείξει ότι υπάρχει σχέση μεταξύ της κοινωνικής δραστηριότητας και των γνωστικών δεξιοτήτων. Η σχέση με πολλούς φίλους και γνωστούς, και η συμμετοχή σε πολλές κοινωνικές δραστηριότητες σχετίζεται με ελαττωμένη γνωστική έκπτωση και ελαττωμένο κίνδυνο για άνοια στους ηλικιωμένους. Συγκεκριμένα, στη μελέτη του Ιδρύματος για την Γήρανση των ΗΠΑ, Chicago Health and Aging Project, το υψηλό επίπεδο κοινωνικής δραστηριότητας σχετίστηκε με μικρότερη γνωστική έκπτωση. Άλλες μελέτες, επίσης, δείχνουν ότι τόσο το επίπεδο της εκπαίδευσης όσο και δραστηριότητες που σχετίζονται με σημαντική επεξεργασία πληροφορίας από τον εγκέφαλο (όπως η ακρόαση ραδιοφώνου, το διάβασμα εφημερίδων, παιχνίδια με γρίφους, και επισκέψεις σε μουσεία) ελαττώνουν τον κίνδυνο για εμφάνιση ΝΑ.

 

ΦΥΣΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ

Πριν  ολοκληρώσω με τους παράγοντες κινδύνου για τη ΝΑ, θα ήθελα να αναφερθώ στην αξία της φυσικής άσκησης. Συσσωρεύονται στοιχεία  που δείχνουν ότι με την άσκηση δεν βελτιώνεται μόνο η λειτουργία της καρδιάς και η σιλουέτα μας. Μελέτες σε μεγάλα σε ηλικία πειραματόζωα, έδειξαν ότι τόσο η σωματική όσο και η πνευματική λειτουργία βελτιώνονται με την αερόβια άσκηση. Δυο μελέτες σε ηλικιωμένους ενήλικες έδειξαν παρόμοια αποτελέσματα. Οι πιθανοί προστατευτικοί μηχανισμοί μπορεί να σχετίζονται με την βελτίωση της κυκλοφορίας στον εγκέφαλο, οπότε ανταποκρίνεται καλύτερα σε μια δεδομένη δραστηριότητα. Ή, μπορεί να ενεργοποιεί κυτταρικούς μηχανισμούς που βελτιώνουν την λειτουργία του εγκεφάλου.  Πάντως δεν γνωρίζουμε ακόμη αν η φυσική δραστηριότητα μπορεί να αποτρέψει την γνωστική έκπτωση ή να καθυστερήσει την εμφάνιση της ΝΑ, ειδικά στους ανθρώπους με αυξημένο γενετικό κίνδυνο.

 

ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ

Η γνώση μας αυξάνεται με γρήγορους ρυθμούς καθώς γίνονται έρευνες για τους παράγοντες που ενέχονται στην ΝΑ. Αν και δεν υπάρχουν εγκεκριμένες ακόμη θεραπείες, φάρμακα, ή χάπια για την πρόληψη της νόσου, οι ιατροί μπορούν να αναλάβουν ΔΡΑΣΗ και να ελαττώσουν την επίδραση των πιθανών παραγόντων κινδύνου. Αυτές οι δράσεις περιλαμβάνουν

  • Ελάττωση επιπέδων χοληστερόλης και ομοκυστεΐνης
  • Ρύθμιση αρτηριακής πίεσης
  • Έλεγχος του σακχαρώδη διαβήτη
  • Διακοπή του καπνίσματος
  • Εφαρμογή προγραμμάτων φυσικής άσκησης
  • Προγράμματα συμμετοχής των ατόμων σε κοινωνικές και πνευματικές δραστηριότητες

Όλες αυτές οι στρατηγικές είναι καλή πρακτική έτσι ή αλλιώς διότι ελαττώνουν τον κίνδυνο και για άλλα νοσήματα, όπως τα εμφράγματα και τα εγκεφαλικά επεισόδια, και βοηθούν στην διατήρηση της υγείας και της ευεξίας.  Πάντως, χρειάζεται να επισημανθεί ότι ακολουθώντας οποιαδήποτε από αυτές τις στρατηγικές, δεν αποκλείεται ότι δεν θα νοσήσει κάποιος από τη νόσο. Και αν ακόμη αποδειχθούν οι στρατηγικές αυτές αποτελεσματικές, με μεγάλες και επαναλαμβανόμενες μελέτες, μπορεί να μην εξισορροπήσουν τελικά τον ατομικό γενετικό κίνδυνο και άλλους παράγοντες που μπορεί να προκαλέσουν την νόσο.

______________________________________________

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • «Can Alzheimer’s Disease be prevented?» Ενημερωτικό φυλλάδιο, Εθνικό Ινστιτούτο για την Γήρανση των ΗΠΑ
  • «Cardiovascular Disease and Alzheimer’s Disease: common links»  M. J . Stampfer, Journal of Internal Medicine 2006; 260: 211–223
  • «Less Atherosclerosis and Lower Blood Pressure for a Meaningful Life Perspective With More Brain» Jan A. Staessen et al., Hypertension. 2007;49:389-400
  • Homocysteine and folate as risk factors for dementia and Alzheimer Disease Ravaglia G. et al.,  Am J Clin Nutr 2005;82:636–43.
  • «Relation between smoking and risk of dementia and Alzheimer disease. The Rotterdam Study» C. Reitz et al., Neurology 69 September 4, 2007